جنبه اجتماعي حج

هر سال در اين كنگره عظيم جهاني، مسلمانان بي‏شماري از كشورهاي گوناگون، در روزهاي مشخص دور هم جمع مي‏شوند. اگر به درستي به اهداف حج عمل شود، تحولات ويژه‏اي در جامعه مسلمانان رخ مي‏دهد و بسياري از مشكلات مسلمانان جهان حل مي‏شود و منافع بي‏شماري خواهد داشت: «لِيَشْهَدُوا مَنَافِع لَهُمْ.» (حج: 28) حج در عين آنكه خودسازي است، وسيله‏اي براي جامعه‏سازي هم به شمار مي‏رود. (تحليلى از مناسك حج، ص 188. ) افزون بر رشد اخلاقي، سبب رشد اجتماعي هم مي‏شود. «حج يك كنگره اجتماعي و جهاني، كنگره‏اي نه در يك تالار در بسته كه در يك تنگه كوهستاني باز، نه در زير يك سقف كوتاه كه در زير آسمان بلند بي‏در، بي‏ديوار، بي‏قيد، بي‏بند، بي‏تشريفات. كنگره‏اي نه از رؤساي كشورها، نه از نمايندگان رسمي، نه از ديپلمات‏هاي حرفه‏اي، نه از رهبران سياسي، نه از دبير كل‏هاي حزبي، نه از اساتيد دانشگاه‏ها، نه از علماي روحاني، نه از روشن‏فكران برجسته و نه... كنگره‏اي از خود مردم.» (تحليلى از مناسك حج، ص 188. ) اين اجتماع باشكوه، نه تنها مي‏تواند مسائل و مشكلات مسلمانان را حل كند، بلكه براي مستضعفان جهان هم مي‏تواند راه‏گشا باشد.

الف) شناخت حجّاج كشورهاي ديگر؛ مقدمه ارتباطات بعدي

در اجتماع سالانه حج، زائران به دور از هرگونه اختلاف طبقاتي، نژادي و تعصب مذهبي گرد هم مي‏آيند و به هدف مقدس و مشخصي توجه مي‏كنند. اين امتيازي است كه منافع بسياري دارد: از جمله بهترين منافع اجتماعي حج، آشنايي زائران با يكديگر است كه زمينه را براي رفع مسائل و مشكلات زائران فراهم مي‏كند و آنان بهتر مي‏توانند در كنار يكديگر پيوند برقرار كنند و به تقويت پيوند اجتماعي‏شان بپردازند.

ب) تبادل افكار و انتقال اطلاعات

امام صادق عليه‏السلام يكي از فلسفه‏هاي حج را چنين بيان مي‏كند:

خداوند اين بندگان را آفريد... و دستورهايي را در طريق مصلحت دين و دنيا به آنها داد و از آن جمله اجتماع مردم شرق و غرب را در آيين حج مقرر داشت تا مسلمانان يكديگر را به خوبي بشناسند و از حال هم آگاه شوند. (علل الشرايع، ج 2، ص 406، ح 7. )

همچنين امام خميني رحمه‏الله در اين باره گفته است:

حج، بهترين ميعادگاه معارف ملت‏هاي اسلامي است كه مسلمانان با برادران و خواهران ديني و اسلامي خود از سراسر جهان آشنا مي‏شوند و در آن خانه‏اي كه متعلق به تمامي جوامع اسلامي و پيروان ابراهيم حنيف است، گرد هم مي‏آيند و با كنار گذاردن تشخص‏ها و رنگ‏ها و مليت‏ها و نژادها به سرزمين و خانه اولين خود رجعت مي‏كنند و با مراعات اخلاق كريمه اسلامي، اجتناب از مجادلات و تجملات، صفاي اخوت اسلامي و دورنمايي از تشكيل امت محمد صلي‏الله‏عليه‏و‏آله را در سراسر جهان به نمايش مي‏گذارند. ( امام خمينى رحمه‏الله، صحيفه نور، انتشارات شركت سهامى انتشار، 1361، ج 20، ص 13. )

ج) حل مشكلات جهان اسلام و تقويت روابط اجتماعي

اين پيوند نزديك سبب تفاهم و تقويت روابط اجتماعي و ارتباط بهتر و بيشتر، همراه با مهرباني مي‏شود و بهتر مي‏توانند درباره مسائل گوناگون سخن بگويند. بدين ترتيب، زمينه مناسبي براي حقايق و معارف دين اسلام فراهم مي‏شود و هر كدام از آنان به عنوان نمايندگان كشورهايشان مي‏توانند مسائل خود را به گوش ديگر مسلمانان و هم‏وطنان در ديگر نقاط جهان برسانند و پس از بازگشت از اين سفر الهي، بهتر بتوانند به جامعه خويش كمك كنند.

در حقيقت، اين آموزه‏ها و آشنايي معنوي، سرآغازي براي چاره‏انديشي و چاره‏جويي خواهد بود. در اين اجتماع عمومي كه مسلمانان فرقه‏هاي گوناگون دور يكديگر حلقه زده‏اند، راحت‏تر مي‏توانند درباره آينده اسلام و مدينه فاضله دنيوي مشورت و براي رشد و تكامل جامعه مسلمانان چاره‏انديشي كنند؛ درباره منابع و دست‏آوردهاي علمي ـ فرهنگي كشورشان نظر دهند و شرايط را براي ترقي و پيشرفت يكديگر فراهم آورند و با بيان كاستي‏هاي يكديگر، براي حل آن بكوشند؛ زيرا سرنوشت همه آنها يكي است.

در دنياي امروز كه مسلمانان جهان مشكلات بسياري دارند، اين اجتماع باشكوه به آنان فرصت مي‏دهد تا از مشكلات كشور خود و كشورهاي مسلمان ديگر، آگاه شوند و علت مشكلات و گرفتاري‏هاي خود را دريابند. امام صادق عليه‏السلام در اين باره مي‏فرمايد:

... خواسته‏هاي مردم اطراف و بلاد مختلف بر اثر گردهم‏آيي در جاهايي كه وسيله تجمع فراهم مي‏گردد، بررسي و حل و فصل مي‏شود. (وسائل الشيعه، ج 8، ص 7، ح 15. )

مسلمانان در موسم حج مي‏توانند كمبودها و نواقص خود را بيان و دست نياز به سوي مسلمانان دراز كنند و از آنان ياري بطلبند. همچنين به كمك ديگر مسلمانان مي‏توانند مشكلات خود را رفع كنند و براي مسائل ديگر جامعه بزرگ اسلامي تصميم بهتر و جدي‏تر بگيرند. امام صادق عليه‏السلام در جاي ديگر فرموده است: «هرگاه مسلماني صبح كند و به فكر اصلاح مسلمانان نباشد، مسلمان نيست». (اصول كافى، ج 2، ص 63. )

«اين همايش بزرگ سالانه، مظهر اقتدار مسلمانان جهان و همچنين زمينه‏اي است تا آنان اختلاف‏هاي فرعي خود را كنار زده و به خود آيند و يك هدف مشترك را كه همانا اعتلاي كلمه الله است، وجهه همت خود سازند و هويت اسلامي خويش را بازيابند و به مصالح جهان اسلام بينديشند تا عظمت اسلامي را آن‏گونه كه شايسته امت محمد صلي‏الله‏عليه‏و‏آلهاست، به ارمغان آورند». (ابعاد سياسى و اجتماعى حج، ص 178 )

د) ايجاد هم‏بستگي ميان مسلمانان

يكي از مهم‏ترين مسائل در كشورهاي اسلامي، اتحاد و هم‏دلي مسلمانان است. ازاين‏رو، هدف بسياري از اعمال در مراسم حج، هدايت مسلمانان در مسير اتحاد و هم‏دلي است. «فلسفه بزرگ حج، رمز وحدت مردم و مركزي براي اجتماع دل‏ها و استحكام هميشگي و هم‏فكري پيوندهاي گوناگون جوامع و ملل اسلامي است». (آثار تربيتى و معنوى حج، ص 54. )

انجام يك سلسله اعمال عبادي سبب شكل‏گيري اتحاد و وحدت و هم‏دلي مي‏شود و به حل مسائل كمك مي‏كند و آثار فرخنده بسياري دارد: «لِيَشْهدُوا مَنافِعَ لَهُم.» (حج: 28) حج، اتحاد، دوستي، تفاهم و هم‏فكري را در بين مسلمانان نهادينه مي‏كند و سوءتفاهم‏ها را از بين مي‏برد و سبب مي‏شود با استحكام پيوند آنان، اختلاف‏هاي كوچك از ياد برود و در نتيجه، دين اسلام در سراسر جهان گسترش يابد.

«به هم پيوستن مسلمانان و نزديك شدن آنان به يكديگر و برقرار ساختن ارتباط همه جانبه، براي ايجاد وحدت و هم‏بستگي، همكاري و هم‏گرايي و هم‏دلي و هم‏فكري بين امت‏هاي اسلامي است. آگاه شدن نسبت به احوال همديگر و آشنايي از استعدادهاي گوناگون نهفته در تك‏تك جوامع اسلامي، از بركات اين اجتماع مهم است». (آثار تربيتى و معنوى حج، ص 54. )

هـ ) حل اختلاف مسلمانان

مسلماناني كه در مراسم باشكوه حج شركت مي‏كنند، با وجود پيروي از مذاهب گوناگون، نبايد به اختلاف‏هاي جزيي بپردازند؛ زيرا سبب جدايي و پراكندگي آنان مي‏شود.

مراسم حج، زمينه را براي آشنايي مسلمانان با يكديگر و حل مشكلات فراهم مي‏سازد، عظمت آنان را نشان مي‏دهد و سبب تقويت اعتماد به نفس بيشتر مسلمانان مي‏شود و احساس ضعف و حقارت را در بين آنان از بين مي‏برد. در واقع، حج يك مانور سياسي است. وحدت و هم‏دلي مسلمانان، سبب تحكيم امنيت و برادري در بين مسلمانان مي‏شود و محيطي صميمي را پديد مي‏آورد.

امت واحد اسلامي، همانند دانه‏هاي زنجير هم‏فكر و هم‏عقيده‏اند. آنان يك پروردگار، پيامبر، قبله، كتاب و هدف مشترك دارند. ازاين‏رو، همه مسلمانان بايد به ريسمان الهي چنگ بزنند و مراقب باشند پراكنده نشود: «وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَميعًا وَ لا تَفَرَّقُوا.» (آل عمران: 103)

«اينجا كه رمز وحدت و پايگاه و زادگاه و جايگاه توحيد است، واجب است براي حفظ وحدت اسلامي همه اقليت‏ها، مسلمانان خود را در اين امواج اكثريت مسلمين ادغام كنند و حساب خود را جدا نگيرند». (محمد صادقى تهرانى، درس‏هايى از فقه سياسى اسلام اسرار، مناسك و ادله حج، نشر صوت اسلام، ص 435. )

اين نمايش بي‏نظير، عظمت و عزت و شكوه مسلمانان را نشان مي‏دهد و شرايط را براي تشكيل دولت بزرگ اسلامي مهيا مي‏سازد. براي تقويت هم‏دلي و وحدت و استحكام، بايد در همه مراسم عبادي شركت كرد و با حضور در اجتماع‏هاي ديني گوناگون و هماهنگي با مسلمانان، خود را نيرومند ساخت و نيز براي انسجام و تقويت فرهنگ برابري و برادري از تك‏روي پرهيز كرد.

جنبه‏ هاي سياسي حج

يكي از جنبه‏ هاي مهم و اساسي حج، جنبه سياسي است كه از اهميت ويژه‏اي برخوردار بوده و يكي از مصداق‏هاي جدايي ناپذيري دين و سياست است.

«اصلاً حج بي‏سياست، حج نيست و كساني كه بدون در نظر گرفتن جنبه‏هاي سياسي، مراسم حج انجام مي‏دهند و تنها به ظواهر عبادي حج قناعت مي‏كنند، قطعا از محتواي حج خارج شده‏اند.» (ميقات حج، ش 4، ص 46. )

حضرت امام خميني رحمه‏الله در اين باره چنين فرموده است:

حج از آن روزي كه تولد پيدا كرده است، اهميت بُعد سياسي‏اش كمتر از عبادي‏اش نيست و بُعد سياسي علاوه بر سياستش، خودش عبادت است... و شايد جنبه‏هاي سياسي و اجتماعي آن بر جنبه‏هاي ديگرش غلبه دارد. (صحيفه نور، ج 15، ص 23. )

در اين كنگره سياسي ـ عبادي، مسلمانان كشورهاي مختلف، از مسائل گوناگون آگاه مي‏شوند و خطرها و توطئه‏هاي دشمنان را به يكديگر گوشزد مي‏كنند. اين جنبه حج را از زاويه‏هاي گوناگون مي‏توان بررسي كرد:

الف) انتقال فرهنگ مبارزه سياسي به مسلمانان ديگر كشورها

مسلمانان شركت كننده در اين مراسم در كنار خانه امن الهي كه مركز جهان اسلام است، مي‏توانند بسياري از گرفتاري‏ها و نابساماني خود و ديگران را حل كنند. هدف اصلي دشمنان مسلمانان، ايجاد اختلاف ميان فرقه‏هاي اسلامي است. آنها با پاشيدن بذر نفاق مي‏خواهند به هدف‏هايشان دست يابند و راحت‏تر بر مسلمانان حكومت كنند. در اين مراسم، مسلمانان به سرنوشت يكديگر توجه دارند و در پي آن هستند تا دشمن واقعي خود را بشناسند و از توطئه‏ها و نقشه‏هايش آگاه شوند و نقاب از چهره او بردارند و در برابرش بايستند و با او مبارزه كنند.

ب) دشمن‏شناسي

مسلمانان در حج ياد مي‏گيرند كه دشمنان خود را دست كم نگيرند و شعار «تفرقه بيانداز و حكومت كن» آنان را هميشه به خاطر مي‏سپارند. مسلمانان در حج درمي‏يابند كه هدف دشمنان اسلام، غارت منابع مسلمانان و استثمار و استعمار است. ازاين‏رو، به دشمنان اجازه نمي‏دهند بر آنان تسلط يابند.

اين كنگره عظيم، بهترين فرصت براي برنامه‏ريزي براي رويارويي با دشمن است؛ زيرا دشمن هميشه در كمين است. مسلمانان با برگزاري باشكوه مراسم حج، به دشمنان مي‏فهمانند كه حج تنها مراسمي عبادي نيست.

ج) خنثي سازي توطئه‏هاي تبليغي استكبار جهاني

مهم‏ترين جنبه سياسي مراسم حج، خنثي كردن توطئه‏هاي دشمنان است. مسلمانان بايد همواره هشيار باشند و تك‏تك توطئه‏هاي دشمنان را بشناسند و با قاطعيت با توطئه‏ها برخورد كنند. «امروز استكبار جهاني، حتي پيش از خود مسلمانان به اين حقيقت پي‏برده است كه لايزال الدين قائما ما قامت الكعبه و دانسته است كه حج با بار سياسي و محتواي بيدار كننده و ابعاد مختلف اجتماعي، سياسي، فرهنگي، نظامي و اقتصادي چه حركتي را در سطح ملل مسلمانان جهان مي‏خواهد بيافريند و هر سال تحول بنيادين را در روابط داخلي و نيز در صحنه جهاني مي‏تواند به وجود آورد». (عباس‏على عميد زنجانى، در راه برپايى حج ابراهيمى، قم، مشعر، 1375، ص 114 )

به همين دليل، دشمنان همواره مي‏كوشند اين حركت سياسي را تنها حركتي عبادي معرفي كنند كه محتواي سياسي ندارد. آنان به خوبي مي‏دانند كه اگر اين مناسك با تشريفات ظاهري برگزار شود، براي آنان هيچ خطري ندارد و مي‏توانند در بسياري از موارد، منافع خود را نيز تأمين كنند و آرام آرام درباره چگونگي برگزاري مراسم حج، نظر بدهند. در حقيقت، حج، قدرت، وحدت، يگانگي و هم‏بستگي مسلمانان را نشان مي‏دهد تا دشمن به اين قدرت و وحدت بي‏نظير پي ببرد. «حج، باشكوه‏ترين تجلي قدرت جهاني اسلام براي همه عصرها و نسل‏هاست». (ابعاد سياسى و اجتماعى حج، ص 24.)

در روايت آمده است: امام صادق عليه‏السلام فرمود: «اَلْحَجُّ جِهادُ كُلِّ ضَعفٍ؛ حج، جهاد ناتوانان است.» (. وسائل الشيعه، ج 8، ح 14، ص 7. ) در اين جهاد، ناتوانان با استكبار جهاني مبارزه و توطئه‏هاي آنان را خنثي مي‏كنند و چهره شرك و نفاق و توطئه‏گران را آشكار مي‏سازند.

د) برائت از مشركان

يكي از نمودهاي عيني بعد سياسي حج، برگزاري مراسم برائت از مشركان است برائت و بيزاري جستن از مشركان و كافران، از فروع دين است. خداوند يكتا در اين باره چنين فرموده است:

وَ أَذانٌ مِّنَ اللّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَي النّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ اْلأَكْبَرِ أَنَّ اللّهَ بَريءٌ مِنَ الْمُشْرِكينَ. (توبه: 3)

و اين آيات اعلامي است از جانب خدا و پيامبرش به مردم در روز حج اكبر كه خدا و پيامبرش در برابر مشركان تعمدي ندارند (و از آنان بيزارند).

امام خميني رحمه‏الله نيز درباره مراسم برائت از مشركان چنين گفته است: «حج بي‏برائت، حج نيست». (پيام امام خمينى رحمه‏الله به حجّاج بيت الله الحرام، خرداد 1366.)

دوري جستن از شيطان و دشمنان خدا در ديگر اعمال حج نيز ديده مي‏شود، مانند رمي جمرات كه نماد شيطان‏زدايي است. در مراسم برائت از مشركان نيز شيطان‏هاي كوچك و بزرگ را سركوب و رسوا مي‏كنيم.

«اعلان برائت در حج تجديد ميثاق و مبارزه و تمرين تشكل مجاهدان براي ادامه نبرد با كفر و شرك و بت‏پرستي‏هاست كه سرآغاز علني ساختن منشور مبارزه و سازمان‏دهي جنود ابليس و ابليس‏صفتان است». (پيام امام خمينى رحمه‏الله به حجّاج بيت الله الحرام، خرداد 1366. )

دشمنان با ديدن چنين اجتماع عظيمي، وحشت در دلشان رخنه مي‏كند و از قدرت بي‏نظير مسلمانان مي‏هراسند. «فلسفه برائت از مشركان در جهان امروز مبارزه با سلطه‏جويي قدرت‏هاي طاغوتي، استقلال، عزت و اقتدار مسلمانان جهان است.» (. محمد محمدى رى‏شهرى، حج و عمره در قرآن و حديث، با همكارى عبدالهادى مسعودى، ترجمه: جواد محدثى، نشر دارالحديث، چ 1، ص 430. ) مراسم برائت از مشركان، نشانه قدرت مسلمانان و عزم آنان براي نابودي دشمن و مبارزه با تبليغات پوچ و بي‏اساس آنان است و اين اعتماد به نفس مسلمانان، راه را براي رهايي محرومان و مستضعفان، هموار مي‏كند و جلو تجاوز دشمن را به مسلمانان مي‏گيرد.

مراسم حج، بهترين فرصت براي بيزاري جستن از دشمنان خداست، ولي تنها زمان و مكان نيست، بلكه در همه زمان‏ها و مكان‏ها وظيفه مسلمانان اين است كه بيزاري و برائت خود را به گوش جهانيان برسانند.

هـ) مسئله جهاني‏سازي حج

از مهم‏ترين مسائل اساسي در عصر ما، مسئله جهاني‏سازي حج است. جهاني‏سازي به معناي نهادينه كردن يك الگوي رفتاري براي جهان است. موضوع جهاني‏سازي حج نيز از جمله مسائلي است كه مي‏توان آن را در سطح بين‏المللي مطرح كرد. در همه دين‏ها، مكان‏هاي مقدسي وجود دارد كه افراد به آنجا مي‏روند و به عبادت مي‏پردازند. براي نمونه، بيت‏المقدس، مكاني مقدس براي همه دين‏هاست. مكه نيز سرزمين مقدسي است كه قداست ويژه‏اي براي مسلمانان دارد. دين‏هاي ديگر نيز قرن‏هاست كه به آن توجه دارند و نمي‏توانند عظمت آن را انكار كنند.

كعبه، نخستين خانه‏اي است كه خداوند براي هدايت و رحمت جهانيان بنا كرد. پروردگار يكتا در قرآن مي‏فرمايد:

إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنّاسِ لَلَّذي بِبَكَّةَ مُبارَكًا وَ هُدًي لِلْعالَمينَ. (آل‏عمران: 96)

نخستين خانه‏اي كه براي مردم بنا شده، همان است كه در مكه است؛ خانه‏اي كه براي جهانيان سبب بركت و هدايت است.

يادآوري اين نكته ضروري است كه خداوند همه را در اين آيه، با عنوان «ناس» ياد مي‏كند. مكه، محلي براي قيام و حركت همه مردم، قيام براي آزادي و رد همه محدوديت‏ها و رفع نااميدي است. همه مردم با هم‏دلي، دور هم جمع مي‏شوند و با يكديگر سخن مي‏گويند و با هم آشنا مي‏شوند. اين آشنايي، آثار و بركت‏هاي فراواني دارد. مكه، مكاني براي بيان دردها و مشكلات و كاستي‏ها و نشان‏دهنده چهره واقعي دشمنان است. در اين سراي مقدس، دل‏هاي مشتاق و خسته، يكديگر را مي‏جويند و براي هم دل مي‏سوزانند و در پي چاره خواهند بود.

«اگر به مناسك و اعمال حج به دقت بنگريم، همه اعمال و مناسك را مي‏توان به عنوان يك دستورالعمل براي عموم جهانيان قابل اجرا دانست؛ زيرا حج به عنوان يك عبادت جهان‏شمول با مناسك و احكام ويژه حركات نمادينش، نموداري است از يك جامعه امن اسلامي و تمريني براي تأمين صلح و ثبات امنيت عمومي در طول حيات اجتماعي انسان در همه جا و هر زمان است». (1. ابعاد سياسى و اجتماعى حج، ص 180.)

و) قابل تعميم بودن

مناسك و مراسم حج، چون مانند نوع‏دوستي و عدالت است، قابل اجراست. مسئله ديگر جهاني‏سازي، جنبه اقتصادي است. جهان‏خواران كه هدفشان برتري جويي و تسلط بر مردم مستضعف و كشورگشايي است، مي‏خواهند آنها را به خود وابسته كنند. مراسم حج، مردمان جهان را آگاه مي‏كند و آنان را از وابستگي و به ويژه اقتصاد تك محصولي مي‏رهاند. پوششي كه خداوند براي زائران در نظر گرفته است، ساده و بي‏آلايش و به دور از تجمل است و اين نشان‏دهنده ساده‏زيستي و دوري از مصرف‏گرايي است. در حقيقت، حج، فرصتي براي فقرزدايي است. به اين ترتيب، مي‏توان نقشه‏هاي استعمارگران را نقش بر آب كرد و بر قدرت مسلمانان جهان افزود.

ملت‏هاي جهان مي‏توانند به راحتي در كنار يكديگر با آرامش و بدون ترس و جنگ و خون‏ريزي و خشونت، فرهنگ و ارزش‏هاي ديني‏شان را منتقل كنند و صلح و امنيت جهاني را برقرار سازند. با برگزاري كنگره جهاني و سالانه حج مي‏توان اين ارزش‏ها و هدف را مطرح كرد.

اگر همگان به اين فرمان اخلاقي كه در اين همايش بي‏نظير آمده است، عمل كنند، صلح و صفاي كامل برقرار مي‏شود. حج در واقع، يك منشور اخلاقي عمومي است. يكي از موردهاي اين منشور اخلاقي، رعايت عدالت و برابري و يكسان‏نگري است. هر كسي، از هر طبقه اجتماعي، در برابر پروردگار بي‏همتا يكسان است و تهي‏دست و توانگر معنا ندارد و ارزش هر كسي، به كردار و پندار و رفتار او بستگي دارد. حتي تبعيض و چشم و هم‏چشمي هم جايي ندارد. همه گرايش‏هاي قومي، قبيله‏اي و زباني باطل است و همگان در برابر قانون الهي برابرند. اين‏گونه است كه ديوارهاي تبعيض فرو مي‏ريزد.

از ديگر موردهاي مهم منشور اخلاقي، ساده‏گرايي و ساده‏پوشي و دوري از تجمل است كه رمز موفقيت و پيشرفت است. كسي بر كسي فخر نمي‏فروشد و تكبر نمي‏ورزد و همه به يك هدف واحد مي‏انديشند و به سوي يك مقصد مي‏تازند. ازاين‏رو، نظم اجتماعي، ويژگي اصلي به شمار مي‏آيد.

با كم‏رنگ شدن خودخواهي و خودپرستي و پر رنگ شدن فرهنگ تجاوز نكردن به حقوق ديگران، آزار نرساندن به ديگران، توجه به نظم اجتماعي و زيستن در كنار يكديگر بدون جنگ و خون‏ريزي، مي‏توان با شتاب سوي دهكده جهاني نبوي حركت كرد.

«طواف، يادآور اين نكته است كه بايد براي كارهاي خود حد و حدود قايل شد و از حريم خود تجاوز نكرد و در عين حال پيوسته و با اتحاد و يك‏دلي به سوي هدف رفت. كنگره سالانه حج، عالي‏ترين نمونه هم‏بستگي و تجمع ويژه مساوات و برابري و برجسته و گوياترين نمونه و شعار مبارزه با اختلافات طبقاتي است». (حسين انصاريان، در بارگاه نور، نشر مشعر، 1382، چ 2، ص 99. )

«حج، كنگره ملل متحد است. از جنبه جهان شمولي، حج، بزرگ‏ترين واقعه ميان فرهنگي است كه به طور مداوم از زمان ظهور اسلام تا امروز در سطح جهاني صورت مي‏گيرد. حج تنها جريان ارتباطي ميان‏فردي و ميان‏فرهنگي امت است كه به واسطه‏هاي سازماني، رسانه‏اي، ابزاري و تكنولوژي تكيه ندارد و اساس آن بر سه موضوع خلقت وحدت و امت متكي است. حج تنها بسيج جهاني و مردمي است كه بر صلح و امنيت برپا مي‏شود و در تمام همايش و كنگره‏هاي جهاني نام افراد با نام، شغل، تابعيت، مليت، نژاد، لباس، ثروت و قدرت شناخته مي‏شود. در حالي‏كه در جهان شمولي اسلام كه تنها يكي از فرايض مختلف اسلام است، اين شناخت هويت به دور ريخته شده است». (حميد مولانا، مقاله «اتحاديه امت اسلام طرحى در پى‏آمد و ساختار جهان شمولى اسلام»، فصل‏نامه انديشه تقريب، سال اول، زمستان 1382، چ 1، صص 43 و 44.)

جنبه ‏هاي فرهنگي حج

يكي ديگر از جنبه ‏هاي مهم اين گردهم‏آيي باشكوه، جنبه فرهنگي آن است كه اساس و پايه دين اسلام و مهم‏ترين عامل رشد و بيداري فكري مسلمانان به شمار مي‏آيد. جنبه فرهنگي حج، مقدمه‏اي براي گسترش فرهنگ اصيل و پوياي اسلام است. حج، نشان دهنده ارزش و فرهنگ اصيل اسلام است. براي نمونه، تماشاي آثار تاريخي در سرزمين وحي و مدينه‏الرسول، گنجينه غني و مهمي براي مسلمانان است.

حج، بهترين و مناسب‏ترين پايگاه نشر دين و مبادله فكري و فرهنگي است. «حج، فرصتي مناسب براي نشر مرام و مكتب اولياي الهي است تا جهان اسلام هر چه بهتر با اين فرهنگ حيات‏بخش آشنا شوند و فروغ و جلوه دين را در سيماي خاندان عصمت بنگرند.» (جواد محدثى، چهل حديث، قم، نشر مشعر، 1375، ص 49. ) دوام و قوام اين مراسم باشكوه، مستلزم تقويت اين جنبه از جنبه‏هاي گوناگون حج است كه ضامن سلامت دين است و آن را از جنبه‏هاي گوناگون مي‏توان بررسي كرد.

الف) تبادل فرهنگ و افكار

در اين مجمع سالانه، از هر كشوري، شماري به عنوان نمايندگان جامعه خود حضور مي‏يابند. شركت اين افراد، براي آشنايي با انديشه و افكار و انتقال اطلاعات با يكديگر است و اين تبادل افكار و انديشه مي‏تواند در زمينه‏هاي گوناگون عقيدتي، اجتماعي و سياسي اثرگذار باشد.يكي از مهم‏ترين عوامل فرهنگي، تبادل فرهنگ‏ها و اطلاعات در جهان اسلام است. اين اجتماع سالانه سبب مي‏شود كه اخبار و اطلاعات مربوط به پيامبر و خاندان رسالت بهتر و بيشتر منتقل شود و مسلمانان روش و منش نبوي را گسترش دهند. ازاين‏رو، حج، مهم‏ترين پايگاه پيام‏رساني است.

 امام صادق عليه‏السلام در اين باره چنين مي‏فرمايد:

 اگر كسي بگويد چرا به حج فرمان داده شده است، در پاسخ گفته مي‏شود به علت اينكه دين‏شناسي و نقل سخنان و اخبار ائمه اهل‏بيت عليهم‏السلام به هر منطقه و ناحيه است. (محمد محمدى رى‏شهرى، ميزان الحكمه، مكتب الاعلام الاسلام، 1367، چ 2، ج 2، ص 266. )

امام صادق عليه‏السلام در جايي ديگر، درباره فلسفه حج فرموده است:

تا آثار و اخبار رسول خدا شناخته شود و از آن نام برند و فراموش نشوند. (علل الشرايع، ج 2، ص 406، ح 7.)

همچنين ايشان مي‏فرمايد:

اگر هر ملتي تنها در سرزمين خود گفت‏وگو مي‏كرد و درباره آنچه در آنجاست فكر مي‏كرد، به هلاكت مي‏رسيد و بلاد خراب مي‏شد و منافع و سودها از ميان مي‏رفت و اخبار پايان مي‏يافت و به اين حقايق واقف نمي‏گرديد، اين است فلسفه حج. (علل الشرایع ، ج 2، ص 45، ح 6. )

اجتماع كنندگان در اين گردهم‏آيي سالانه، با وجود تفاوت در رنگ و نژاد و قوميت، دور هم جمع مي‏شوند و چون داراي ريشه فرهنگي و عقيده مشترك و اسلامي هستند، راحت‏تر و بهتر مي‏توانند به تبادل افكار بپردازند.

انتقال فرهنگ‏ها سبب مي‏شود هنگامي كه به وطن خويش بازگشتند، آموزه‏هاي اسلامي را گسترش دهند و چهره واقعي اسلام را آشكار سازند و بكوشند مسلمانان به قدرتي بزرگ تبديل شوند. مقام معظم رهبري در اين باره به مسلمانان سفارش مي‏كند:

در حج، شما برادران و خواهران كه از نقاط مختلف جهان در محشر عظيم حج گرد آمده و در هجرت از من قومي ـ نژادي حرفه‏اي به ماي اسلامي و قرآني پيوسته‏ايد، مناسب است مسائلي را مد نظر داشته باشيد و درباره آن با ديگر مسلمين تبادل انديشه كنيد و پس از سفر حج به آن عمل كنيد.( پيام مقام معظم رهبرى، 26 خرداد 1370. )

شناخت آموزه‏هاي اسلامي و گذشته پرافتخار اسلام و آشنا شدن بهتر و بيشتر مسلمانان با فرهنگ پوياي اسلام و انتقال آن به نسل‏هاي آينده، سبب حفظ هويت اسلامي مي‏شود.

• ب) آشنايي با وضعيت اجتماعي فرهنگي سرزمين وحي مكه، سرزمين وحي، پايگاه و پايتخت مسلمانان، داراي شرافت و عظمت ويژه‏اي در ميان شهرهاي اسلامي است و ويژگي‏هاي منحصر به فردي دارد كه برگزاري مراسم باشكوه حج، بر اهميت اين شهر افزوده است.

مراسم حج سبب شده است اين شهر مقدس، مطرح و از نظر فرهنگي و تاريخي، جهان اسلام تقويت شود. دين بزرگ اسلام، از اين سرزمين مبارك، به سراسر جهان منتشر شد، ولي متأسفانه از اين سرزمين نور و رحمت نتوانسته‏اند به شكل مناسبي سود جويند و اسلام را در جهان تشنه آموزه‏هاي آسماني، گسترش دهند.

در حال حاضر، بخشي از ساكنان مكه، از مهاجران كشورهاي هند، پاكستان و افغانستان و.. هستند و سرگرم فعاليت‏هاي اقتصادي‏اند. ازاين‏رو، بيشتر فضاي اقتصادي و بازرگاني بر شهر مكه حاكم است. تنها هنگام برگزاري مراسم حج و عمره، معنويت در مكه به چشم مي‏آيد و ديگر شهري قديمي نيست.

در مراسم حج بايد براي زدودن فرهنگ استعماري بسيار كوشيد، ولي متأسفانه جلوه‏هاي بيگانگان كه به شكل كالاهاي رنگارنگ است، وارد اين سرزمين مقدس شده است. بازارهاي مكه و مدينه، پر از كالاهاي بيگانگان است و روح وابستگي به چشم مي ‏آيد.

از نظر سياسي نيز سياست وابستگي به غرب و غرب‏زدگي آشكار است و اين نشان‏دهنده سياست كشور عربستان است. حكومت عربستان، مردمي و مستقل نيست و حكومتي موروثي است. فرهنگ غرب، در عربستان به شكلي گسترده گسترش يافته است. براي نمونه، لوح‏هاي فشرده مبتذل و مواد مخدر در اين سرزمين پخش مي‏شود. سران كشور عربستان، به غرب وابسته‏اند و گرايش ويژه‏اي به قدرت‏هاي استكباري دارند. آنان براي تكيه زدن بر تخت قدرت، در پي آن هستند كه زائران با روح حج بيگانه باشند. آنان خوب مي‏دانند كه شكوه و تشريفات ظاهري اين مراسم، نه تنها براي آنان زياني ندارد، بلكه حجي كه از معنويت بي‏بهره باشد، نمي‏تواند اثر ارزشمندي نيز داشته باشد. ازاين‏رو، حجي كه به رسالت آسماني خود نپردازد و هياهوي ظاهري بسياري داشته باشد، سود بي‏شماري براي دشمنان دارد.

بيشتر اهالي اين سرزمين، اهل تسنن هستند و ورود غيرمسلمانان، به عربستان ممنوع است. با وجود اين، حاكمان عربستان، براي از بين بردن شعاير اسلامي، مكان‏هاي تاريخي و اسلامي را ويران مي‏كنند تا آثار اسلامي را از چهره عربستان بزدايند. آنان به ميراث اسلامي بي‏توجه هستند و اين بي‏مهري يكي از راه‏هاي پيكار وهابيت و استعمارگران با اسلام ناب محمدي است.

اين عوامل نشان مي‏دهد كه دشمنان اسلام از هر وسيله‏اي، براي از بين بردن اسلام بهره مي‏برند. مهم نيست اين وسيله، فرهنگي باشد يا سياسي. تنها مهم اين است كه دين مبين اسلام آسيب ببيند.

• ج) دفاع معقول و منطقي از مباني تشيع

يك‏پارچگي و هم‏بستگي همواره رمز پيروزي مسلمانان بوده است. «به همين دليل، دشمنان اسلام و مسلمانان، براي از بين بردن هم‏بستگي، از راه‏هاي گوناگوني وارد مي‏شوند تا به هدف‏هاي شوم و پليدشان دست يابند. دشمنان در چند دهه اخير، با ايجاد تفرقه و پاشيدن تخم نفاق، مي‏كوشند مسلمانان را از يكديگر دور كنند. در اين راستا، آنان تلاش مي‏كنند مذهب شيعه، در جهان منزوي شود؛ زيرا استراتژي شيعه در طول تاريخ، تكيه بر مكتب اهل بيت عليهم‏السلام، همكاري نكردن با ستم و فساد و تجاوز بوده و دست بيعت به ظالمان و غاصبان نداده و غرامت اين آزادگي و ستم‏ستيزي را در زندان‏هاي مخوف و بر چوبه‏هاي دار و با شهادت و اسارت پرداخته است». (محمد تقى رهبر، اخلاق و آداب در حج و زيارت، قم، مشعر، 1383، ص 122 )

متأسفانه، پيروان برخي از فرقه‏هاي اسلامي از روي ناداني يا غرض‏ورزي و در جهت دشمني با شيعه، با بيان و ترويج عقايد خود و نفي و انكار عقايد شيعه به شبهه‏پراكني مي‏پردازند. حج، فرصتي بسيار مغتنم است تا با منطق و استدلال و به دور از هرگونه تشنج‏آفريني در سمينارها و گفت‏وگوهاي دوطرفه، عقايد اصيل شيعه به ديگران، منتقل و به شبهه‏هاي موجود در زمينه‏هاي گوناگون از جمله شفاعت، توسل، سجده بر خاك، مهدويت، غدير و... ، پاسخ داده شود.